منصوره رضوی، کارشناس ارشد مردم‌شناسی، در یادداشتی نوشت: بخش عمده و قابل اهمیت این گستره گیاهان هستند که با وجود تنوع گونه تأمین‌کننده اصلی و ناجی همیشگی در حفظ سلامت انسان بوده و همواره رسیدن به آن آگاهی و دانش محلی مردمی را می‌طلبد که این شعور و توانایی را به تجربه، نسل به نسل آموخته و به کار برده‌اند. روستای پامنار در امتداد کوه‌های زاگرس در بخش سردشت و منطقه شهی، شهیون، حدود 45 کیلومتری شمال شهرستان دزفول در استان خوزستان قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی تنوع قابل توجهی از پوشش گیاهی را فراهم آورده است. در چنین شرایطی مردم بومی به‌واسطه حیات و نیاز، به بهره‌برداری از گیاهان که نقش تعیین‌کننده در طبیعت دارند پرداخته‌اند. مردم روستای پامنار از عشایر لر بختیاری هستند که سال‌های زیادی است در این منطقه سکونت دارند. ایشان از پدران و مادران خود آموخته‌اند که چگونه از محیط زیست خود به بهترین شکل برای ساخت ابزار، جمع‌آوری میوه‌های فصلی و مصرف آن، برداشت گیاهان علفی و کاربردهای درمانی و خوراکی بهره‌برداری کنند.

تعداد زیادی از زنان این روستا تولیداتی در زمینه صنایع دستی، در دانش کپوبافی دارند و از این طریق کمک قابل توجهی به درآمد خانواده می‌کنند. مردان نیز در تهیه مواد اولیه و ابزار کار نیز مشارکت دارند و در بخش دیگری خود تولیدکننده ادوات حصیری بافته شده از برگ‌های درخت نخل چون: سفره‌های حصیری، کلاه و ... هستند. کپوبافی یکی از رشته‌های بومی این منطقه است. مواد اولیه در ساخت «کپو» گیاه «کرتک» (گیاهی علفی از تیره گندمیان) و برگ‌های جوان درخت نخل با نام «پیش»  که در  نهایت در طرح‌های گوناگون برای مصارف مختلف کاربردی و تزئینی بافته می‌شود.  

در اطراف این منطقه پوشش فراوانی از درختچه‌های بادام وحشی (بادام تلخ) وجود دارد که در گویش محلی «بایُم کُهی» نامیده می‌شود. شکوفه‌های زیبا و معطر سپید رنگ آن در زمستان چـشم هـر بیننده‌ای را خیـره می‌کند. از شاخه‌های این درختچه سبد بافته می‌شود، میوه‌های رسیده توسط مردم محلی جمع‌آوری و پس از انجام مراحلی با فرآوری شدن (خیساندن، پختن و نمکی کردن بادام)، تلخی آن را گرفته و اصطلاحاً آن را شیرین و قابل خوردن می‌کنند. مغز بادام عنوان تنقلات محلی مصرف شده و گاهی با فروش آن به درآمد خانواده کمک می‌کنند. مغز بادام در تهیه و فرآوری خیگ پوستی به‌کار می‌رود.

گونه‌ای درختی از تیره‌ پسته به نام کَلخُنگ وجود دارد که مردم بومی آن را «کلخنگ» می‌نامند. این گونه با میوه‌هایی سخت، به رنگ سبز تیره و طعمی تند در جنگل‌های مرتفع این منطقه و اطراف روستا به چشم می‌خورد. در اوایل پائیز برداشت و به عنوان تنقلات مصرف می‌کنند. از کوبیدن آن همراه خرمای بدون هسته خوراکی مخصوص و مقوی به نام «خرما کُلخُنگ» جهت استفاده در زمستان تهیه می‌کنند.

سِدر از تیره عناب با نام محلی«کنار»، درختی که از گذشته‌های دور در میان مردم خوزستان از تقدس خاصی برخوردار بوده. دارای میوه‌ای بهاری و قرمز رنگ با طعمی شیرین و دلنشین است. در قدیم از چوب کُنار در ساخت برخی ابزار زندگی استفاده می‌شده. میوه‌ها در بهار توسط محلیان جمع‌آوری و مصرف می‌شود و پس از خشک کردن طی مراحلی آن را به روش سنتی کوبیده و آرد کُنار تهیه می‌کنند سپس به صورت آرد ساده یا در تهیه خوراکی در ترکیب برخی از نان‌های محلی  همراه کره یا روغن محلی استفاده می‌شود. از آرد کُنار در تابستان برای جلوگیری از گرمازدگی در ترکیب آب خنک به عنوان شربت استفاده می‌شود. در درمان بیماری صفرا نیز کاربرد داشته در قدیم از برگ‌های خشک شده درخت برای شستشوی سر استفاده می‌کردند.

 بابونه با نام محلی«بوبینه»، در درمان سرماخوردگی به صورت جوشانده کاربرد دارد. گیاه تازه را در فصل زمستان تا بهار مصرف و جهت استفاده در فصول دیگر جمع‌آوری و خشک می‌کنند.

آویشن کوهی که«جاتره»  نامیده می‌شود در ارتفاعات این منطقه می‌روید. از جوشانده جاتره در درمان سرماخوردگی و بعنوان دمنوشی گیاهی استفاده می‌شود. همچنین در تهیه انواع خوراک مورد استفاده قرار می گیرد.

رَمَلیک از خـانواده سدر (کُنار) با نام محلی «کنار جیک»، درختچه‌ای با میوه‌های کوچک قرمز رنگ، ترش مزه وکوچک. در گذشته از میوه آن در فصل پائیـز خوراکی به نام «او کنار جیک» تهیـه می‌کردند.

پرسیاوش با نام محلی «پا سه» (به معنی پا سیاه است، به دلیل تیرگی ساقه) و به‌خاطر ساقه بسیار ظریف و باریکش«پا باریک» نیز نامیده می‌شود. از این گیاه در تهیه جوشانده جهت مداوای سرماخوردگی استفاده می‌کنند.

پَنیرَک، گیاهی علفی از تیره ختمی، وسعت رویش این گیاه در خوزستان بسیار زیاد است و با نام «توله» شناخته شده است. توله را به صورت آب پز و یا سرخ شده به همراه پیاز و ادویه‌جات به عنوان خوراک مصرف می‌شود. همچنین جهت پائین آوردن فشارخون مصرف درمانی دارد.

گیاه گَزَنِه که «گزگزوک» یا «گَزگَزو» نامیده می‌شود با داشتن تیغه‌های گزنده بسیار ریز در ساقه گیاه به صورت آب پزشده همراه نمک استفاده شده، همچنین در درمان سرماخوردگی و به جهت کنترل بیماری قند و از بین بردن عفونت‌های داخلی در طب محلی مفید است.

در طبیعت این منطقه گونه‌های بسیار دیگری وجود دارد که نقشی مهم در ایجاد دانش‌های بومی این روستا ایجاد کرده و منجر به بینشی متفاوت و تنوعی از علم و آگاهی سنتی در حوزه‌های خوراک، درمان، ساخت ابزار و ادوات و هنرهای سنتی شده است.

امروزه متولیان فرهنگ علاوه بر شناخت و ثبت ویژگی‌های فرهنگی اقوام که قطعاً متآثر از طبیعت پیرامون و محیط زیست ایشان است برای آشنایی و معرفی بر همگان و جهت جلوگیری از به فراموشی سپردنشان، وظیفه دیگری در جمع‌آوری نکاتی مهم و با ارزش از دانش سنتی که می‌تواند راه گشای رسیدن به نتایج مطلوب مورد نظر محققان باشد را بر عهده دارند.

انتهای پیام/